Lãi suất là gì? Phân loại, tác động và ứng dụng trong đầu tư

Lãi và lãi suất là hai khái niệm cơ bản nhưng có vai trò vô cùng quan trọng trong việc định hình nền kinh tế và các quyết định tài chính của cá nhân, doanh nghiệp. Mặc dù thường được nhắc đến cùng nhau, lãi là khoản thu nhập thêm cho bên bán hoặc sản xuất, trong khi lãi suất là "giá" của việc sử dụng vốn trong một khoảng thời gian nhất định. 

Vậy, làm thế nào để phân biệt rõ ràng hai khái niệm này và tại sao chúng lại là các chỉ tiêu kinh tế chính không thể thiếu? 

Bài viết hôm nay của DSC Tài Chính Số sẽ đi sâu phân tích định nghĩa, các loại lãi suất dựa trên tính chất khoản vay, tính linh hoạt và cách tính. Đồng thời, chúng ta sẽ khám phá những yếu tố then chốt ảnh hưởng đến lãi suất, tác động đa chiều của nó đối với lạm phát, tỷ giá hối đoái, thị trường việc làm, đầu tư sản xuất kinh doanh và thị trường chứng khoán. 

Bài viết cũng sẽ làm rõ cách Ngân hàng Trung ương điều hành lãi suất, nhìn lại lịch sử biến động lãi suất tại Việt Nam qua các chu kỳ kinh tế, và phân tích một case study điển hình về mối quan hệ giữa lãi suất và thị trường chứng khoán Mỹ giai đoạn Đại dịch Covid-19, giúp bạn có cái nhìn toàn diện về tầm quan trọng của lãi suất trong bức tranh kinh tế vĩ mô.

Lãi suất là gì?

Lãi suất là giá cả cho quyền sử dụng vốn trong một khoảng thời gian nhất định — thường tính theo tháng hoặc năm — biểu thị bằng phần trăm (%) trên số tiền gốc. Lãi suất được hình thành dựa trên giá trị sử dụng vốn, không phải trên giá trị nội tại của tài sản.

Lãi suất khác với lãi (profit/interest income): lãi là số tiền tuyệt đối thu về, còn lãi suất là tỷ lệ phần trăm phản ánh chi phí hoặc lợi tức của việc sử dụng vốn. Ví dụ, gửi 100 triệu đồng với lãi suất 6%/năm, sau 1 năm nhận lãi 6 triệu đồng. Lãi suất là 6%; lãi là 6 triệu.

Phân loại lãi suất

Định nghĩa lãi suất được sử dụng trong rất nhiều trường hợp cũng như các ngạch khác nhau trên thị trường kinh doanh và tài chính, do đó, lãi suất sẽ được phân loại dựa vào tính chất khoản vay, tính linh hoạt của lãi suất, giá trị thực của tiền lãi và cách tính lãi suất.

Dựa trên giá trị thực của tiền lãi

Dựa trên tính chất khoản vay

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN/SBV) sử dụng 4 loại lãi suất điều hành chính:

Ngoài ra, trên thị trường còn tồn tại: lãi suất cơ bản (tham chiếu do NHNN công bố), lãi suất huy động/tiết kiệm, lãi suất tín dụng (vay thương mại) và lãi suất liên ngân hàng (InterBank Rate).

Dựa trên tính linh hoạt

Dựa trên cách tính lãi suất

• Lãi suất đơn: 

Lãi suất đơn là lãi suất chỉ được tính trên số tiền gốc ban đầu trong suốt thời gian vay hoặc đầu tư, không tính thêm trên phần lãi đã tích lũy. Ví dụ thực tế khi gửi tiết kiệm 100 triệu đồng với lãi suất đơn 5%/năm trong 3 năm, số tiền nhận được đến kì hạn được tính như sau:

A = 100,000,000 x (1 + 0.05 x 3) = 115,000,000

• Lãi suất kép:

Lãi suất kép là lãi suất không chỉ tính trên số tiền gốc ban đầu, mà còn tính trên cả số tiền lãi đã tích lũy qua các chu kỳ trước đó, hay có thể hiểu đơn giản là "lãi mẹ đẻ lãi con". Tương tự như ví dụ trên nhưng sử dụng lãi suất kép, số tiền nhận được đến kì hạn được tính như sau:

A = 100,000,000 x (1 + 0.05/1)^{1 x 3} = 100,000,000 x (1.05)³ = 115,762,500

5 yếu tố ảnh hưởng đến lãi suất

Lãi suất thị trường phản ánh sự cân bằng của 5 nhóm yếu tố tác động đồng thời:

Chính sách điều hành của NHNN

NHNN điều chỉnh lãi suất điều hành để kiểm soát cung tiền, lạm phát và tăng trưởng kinh tế. Khi kinh tế tăng trưởng quá nóng, NHNN tăng lãi suất điều hành để thắt chặt tín dụng. Khi kinh tế suy giảm, NHNN giảm lãi suất điều hành để kích thích đầu tư và tiêu dùng. Ngoài công cụ lãi suất trực tiếp, NHNN còn dùng nghiệp vụ thị trường mở (OMO), dự trữ bắt buộc, room tín dụng và tỷ giá hối đoái.

Cung và cầu tín dụng

Cung và cầu tín dụng là hai yếu tố cốt lõi ảnh hưởng trực tiếp đến mức lãi suất trên thị trường. Sự tương tác giữa cung tín dụng (số lượng vốn sẵn có để cho vay) và cầu tín dụng (nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp và cá nhân) quyết định mức lãi suất trong nền kinh tế.

Cung tín dụng tăng khi ngân hàng huy động được lượng lớn vốn từ tiền gửi hay tiền vay từ NHTW,… để cho vay, lúc này để cạnh tranh và thu hút khách hàng vay tiền, ngân hang sẽ hạ lãi suất, từ đó giảm chi phí cho vay. Ngược lại, khi dòng vốn tín dụng bị thu hẹp, lượng tiền cho vay không còn dư dả, các ngân hàng sẽ tăng lãi suất để giảm nhu cầu vay vốn và cân đối với lượng vốn có hạn.

Lạm phát

Lãi suất thực = Lãi suất danh nghĩa − Tỷ lệ lạm phát. 

Do đó, khi lạm phát tăng, lãi suất danh nghĩa phải tăng theo để duy trì lãi suất thực dương, bảo vệ giá trị tài sản của người cho vay. Lạm phát kỳ vọng cao (dù lạm phát hiện tại chưa tăng) cũng tạo áp lực tăng lãi suất ngay trong hiện tại.

Ổn định chính trị

Quốc gia có môi trường chính trị bất ổn (thay đổi chính phủ, xung đột, bạo loạn) buộc phải duy trì lãi suất cao hơn để bù đắp rủi ro cho nhà đầu tư. Rủi ro chính trị gia tăng đồng nghĩa với phần bù rủi ro (risk premium) tăng lên, từ đó đẩy lãi suất thị trường lên cao.

Nền kinh tế quốc gia

Sự tăng trưởng của nền kinh tế có tác động trực tiếp đến biến động lãi suất của một quốc gia. Với trường hợp nền kinh tế tăng trưởng mạnh, Chính phủ và NHNN thường sẽ tăng mức lãi suất điều hành, nhằm ngăn chặn nền kinh tế quá nóng, dẫn đến tình trạng lạm phát không thể kiểm soát. Ngoài ra, khi nền kinh tế tăng trưởng mạnh mẽ, nhu cầu về vốn cũng sẽ lớn hơn dẫn đến việc các ngân hàng thương mại có xu hướng tăng lãi suất cho vay. 

Trong chiều hướng ngược lại, khi nền kinh tế tăng trưởng chậm hoặc diễn ra suy thoái kinh tế, NHNN sẽ có cơ chế giảm lãi suất để kích thích hoạt động kinh tế, thúc đẩy tiêu dùng và đầu tư.

Lãi suất tác động thế nào đến nền kinh tế?

Lạm phát và tỷ giá ngoại hối 

Khi lãi suất tăng: Chi phí vay gia tăng làm giảm nhu cầu tiêu dùng và đầu tư. Lượng tiền lưu thông trong nền kinh tế thu hẹp, áp lực lên giá cả hàng hóa giảm xuống, và lạm phát được kiềm chế.
Đồng thời, lãi suất cao hấp dẫn dòng vốn nước ngoài đổ vào, làm tăng cầu đồng nội tệ và củng cố tỷ giá hối đoái. Đồng nội tệ mạnh lên so với các ngoại tệ.

Khi lãi suất giảm: Chi phí vay thấp hơn kích thích tiêu dùng và đầu tư, làm tăng lượng tiền lưu thông. Sức mua tăng dẫn đến giá cả hàng hóa leo thang và lạm phát có xu hướng tăng.
Lãi suất thấp cũng làm giảm sức hấp dẫn của tài sản nội địa với nhà đầu tư nước ngoài, dẫn đến giảm cầu đồng nội tệ và làm đồng tiền yếu đi.

Thị trường việc làm

Khi lãi suất thấp: Chi phí vay giảm giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận vốn để mở rộng sản xuất và tuyển dụng thêm nhân lực. Sức mua của người tiêu dùng tăng thúc đẩy nhu cầu hàng hóa, buộc doanh nghiệp tăng cường nhân sự để đáp ứng đầu ra. Thị trường lao động nhờ đó cải thiện rõ rệt.

Khi lãi suất cao: Chi phí vay đắt đỏ khiến doanh nghiệp phải thu hẹp quy mô kinh doanh và cắt giảm nhân sự. Người tiêu dùng giảm chi tiêu do gánh nặng nợ vay tăng lên, làm nhu cầu hàng hóa và dịch vụ suy yếu. Tỷ lệ thất nghiệp có xu hướng tăng.

Nhu cầu vay nợ và tăng trưởng đầu tư sản xuất kinh doanh

Lãi suất thấp tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vay vốn để mở rộng sản xuất, nâng cấp cơ sở hạ tầng và chiếm lĩnh thị trường mới. Chi phí tài chính giảm cũng giúp cải thiện lợi nhuận và năng lực cạnh tranh.

Với nhà đầu tư cá nhân, lãi suất thấp khiến tiền gửi ngân hàng kém hấp dẫn, thúc đẩy dòng tiền dịch chuyển sang các kênh đầu tư rủi ro cao hơn như cổ phiếu, bất động sản hay trái phiếu doanh nghiệp.

Ngược lại, khi lãi suất tăng, chi phí vốn leo thang làm cho nhiều dự án đầu tư không còn đủ lợi suất kỳ vọng để bù đắp chi phí. Các khoản vay tiêu dùng, vay mua nhà và vay mở rộng kinh doanh đều giảm mạnh.

Thị trường chứng khoán và bất động sản

Mối quan hệ giữa lãi suất và giá tài sản rủi ro là nghịch chiều — lãi suất tăng thường kéo theo giá tài sản giảm, và ngược lại.

• Cổ phiếu: Lãi suất tăng làm tăng tỷ lệ chiết khấu trong các mô hình định giá DCF và CAPM, từ đó làm giảm giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai và hạ thấp định giá cổ phiếu.
• Trái phiếu: Lãi suất thị trường tăng làm giá trái phiếu đang lưu hành giảm xuống, do lợi suất coupon cũ kém hấp dẫn hơn so với trái phiếu mới phát hành.
• Bất động sản: Lãi suất vay thế chấp tăng làm chi phí mua nhà đắt hơn, nhu cầu BĐS giảm và áp lực giảm giá xuất hiện. Cap Rate (tỷ suất vốn hóa) tăng cùng chiều với lãi suất, dẫn đến định giá BĐS giảm.

NHTW điều hành lãi suất như thế nào?

Lịch sử biến động lãi suất qua các chu kỳ kinh tế tại Việt Nam

Nhìn lại lịch sử, lãi suất tại Việt Nam biến động mạnh theo các cú sốc kinh tế trong và ngoài nước. NHNN liên tục điều chỉnh linh hoạt để duy trì bộ đôi mục tiêu cốt lõi: kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng kinh tế bền vững.

Case study: lãi suất và thị trường chứng khoán Mỹ giai đoạn COVID-19 (2020)

Thị trường chứng khoán Mỹ giai đoạn Đại dịch Covid-19 (2020)

Bối cảnh trước và trong đại dịch

Trước đại dịch, S&P 500 đứng ở mức 3.225,5 điểm vào đầu năm 2020. Nền kinh tế Mỹ tăng trưởng ổn định với tỷ lệ thất nghiệp thấp và lãi suất thấp duy trì trong nhiều năm.

Khi COVID-19 bùng phát, hàng loạt doanh nghiệp đóng cửa, tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt và tiêu dùng suy yếu nghiêm trọng. Nhà đầu tư đồng loạt bán tháo cổ phiếu. S&P 500 giảm xuống 2.584,6 điểm vào tháng 3/2020 — tức là mất 19,9% chỉ trong 3 tháng.

Phản ứng của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED):

Để đối phó với tác động của đại dịch, Fed đã nhanh chóng triển khai một loạt biện pháp tài chính và tiền tệ:

• Giảm lãi suất nhanh chóng: Ngay trong tháng 3 năm 2020, Fed đã thực hiện hai đợt cắt giảm lãi suất khẩn cấp, hạ lãi suất cơ bản xuống mức gần 0% (0% - 0.5%). Điều này nhằm giảm chi phí vay vốn, kích thích đầu tư và tiêu dùng trong bối cảnh kinh tế trì trệ.
• Gói nới lỏng định lượng (Quantitative Easing): Fed công bố các gói mua lại trái phiếu và chứng khoán trị giá hàng nghìn tỷ USD để bơm thanh khoản vào nền kinh tế, giúp ổn định thị trường tài chính. Cụ thể, Fed cam kết mua vào trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp và các tài sản tài chính khác để tạo thanh khoản dồi dào, đồng thời làm giảm lãi suất dài hạn.
• Cung cấp tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp: Fed cũng triển khai các chương trình tín dụng nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn, bao gồm cả doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Tác động của việc giảm lãi suất tới thị trường chứng khoán:

Nhờ các biện pháp hỗ trợ quyết liệt từ FED và Chính phủ Mỹ, thị trường chứng khoán phục hồi nhanh hơn dự kiến. S&P 500 kết thúc năm 2020 ở mức 3.756 điểm — tăng 45,4% từ đáy tháng 3.

Nasdaq tăng mạnh hơn, dẫn dắt bởi nhóm cổ phiếu công nghệ hưởng lợi từ xu hướng số hóa và làm việc từ xa trong đại dịch. Lãi suất thấp khiến tiền gửi và trái phiếu an toàn kém hấp dẫn, đẩy dòng vốn đổ mạnh vào thị trường cổ phiếu.
 

Áp dụng lãi suất vào hoạt động đầu tư

Xác định chu kỳ kinh tế và thời điểm đầu tư phù hợp

Lựa chọn ngành đầu tư phù hợp

Trong mỗi giai đoạn của nền kinh tế, lãi suất sẽ biến động khác nhau vừa có thể là trở ngại cho các doanh nghiệp, nhưng trong đó vẫn xuất hiện cơ hội thu về lợi nhuận khác. Lãi suất giảm thường là dấu hiệu tích cực cho thị trường, dòng tiền sẽ được bơm vào nền kinh tế, chi phí lãi vay giảm giúp cho cá nhân và doanh nghiệp sẵn sàng vay vốn để đầu tư, kinh doanh hay tiêu dùng. Đây thường là tín hiệu để bắt đầu tăng cường đầu tư, đặc biệt vào các tài sản rủi ro cao hơn như cổ phiếu hoặc bất động sản, vì nền kinh tế có thể đang trong giai đoạn mở rộng hoặc phục hồi sau suy thoái.

Ngược lại, trong giai đoạn lãi suất tăng cao, nguồn vốn đầu tư bị co chặt do chi phí vay lớn, các ngạch đầu tư có rủi ro lớn như Cổ phiếu hay BĐS sẽ không còn hấp dẫn. Thay vào đó, Đây là lúc nhà đầu tư có thể cân nhắc giảm thiểu rủi ro bằng cách chuyển sang trái phiếu ngắn hạn hoặc tiền gửi ngân hàng. Các khoản đầu tư này thường có lãi suất cố định và mức độ rủi ro thấp, mang lại tính an toàn cho NĐT. 

Định giá tài sản

Lãi suất là yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến định giá tài sản trong hầu hết các thị trường tài chính và đầu tư. Trong các mô hình định giá chứng khoán, thông thường giá trị công ty sẽ được chiết khấu ngược từ dòng tiền tương lai (mô hình DCF hay CAPM) theo tỷ lệ chiết khấu. Tỷ lệ này được tạo nên từ lãi suất phi rủi ro (thường là lãi suất trái phiếu chính phủ) và phần bù rủi ro. Do đó, khi lãi suất tăng, tỷ lệ chiết khấu sẽ tăng theo, dẫn đến việc giá trị hiện tại của dòng tiền giảm, hạ mức định giá cổ phiếu xuống thấp. Ngược lại, khi lãi suất giảm, tỷ lệ chiết khấu giảm, khi đó giá trị cổ phiếu sẽ có mức định giá cao hơn. Tương tự đối với định giá trái phiếu. 

Một trường hợp khác trong ngành BĐS, các NĐT có thể sự dụng đến mô hình định giá bất động sản dựa trên thu nhập, dựa trên tỷ lệ Capitalization Rate (Cap rate), hay tỷ lệ giữa thu nhập ròng từ bất động sản và giá trị tài sản. Lãi suất tăng thường dẫn đến việc tăng tỷ lệ Cap rate, khiến giá trị bất động sản giảm (trong trường hợp giá trị tài sản không thay đổi). Và trong chiều ngược lại, khi lãi suất giảm, Cap rate cũng giảm, giúp giá trị bất động sản tăng lên. 

Lãi suất là yếu tố cơ bản ảnh hưởng đến định giá tài sản trong hầu hết các thị trường tài chính và đầu tư. Khi lãi suất thay đổi, nhà đầu tư cần cân nhắc đến cách mà lãi suất mới ảnh hưởng đến chi phí vốn, dòng tiền, và tỷ lệ chiết khấu để định giá chính xác tài sản, từ đó đưa ra quyết định đầu tư phù hợp.

Đánh giá rủi ro

Kết luận

Lãi suất là biến số trung tâm của kinh tế vĩ mô, kết nối chính sách tiền tệ, lạm phát, tăng trưởng kinh tế và quyết định đầu tư. Hiểu sâu về lãi suất giúp nhà đầu tư xác định đúng chu kỳ kinh tế, điều chỉnh danh mục kịp thời và định giá tài sản chính xác hơn.
3 nguyên tắc cốt lõi khi đầu tư dựa trên lãi suất:

• Lãi suất giảm là tín hiệu tích cực cho cổ phiếu, bất động sản và trái phiếu dài hạn. Lãi suất tăng là lúc ưu tiên tài sản phòng thủ như tiền gửi và trái phiếu ngắn hạn.
• Theo dõi lạm phát kỳ vọng — đây là chỉ báo sớm nhất và đáng tin cậy nhất cho hướng đi của lãi suất điều hành trong tương lai.
• Không chỉ xem xét mức lãi suất tuyệt đối, mà phân tích xu hướng: lãi suất đang tăng hay giảm, và tốc độ thay đổi là nhanh hay chậm.